«شیخ‌ حر عاملی» ستاره‌ای بر آسمان جبل عامل

کتاب وسائل‌الشیعه
تاریخ:            تعداد بازدید: 156                    

امروز هشتم رجب‌المرجب مصادف با سالروز ولادت شیخ حر عاملی است، کسی که در چنین ایامی در سال 1033 در روستای «مشغره» در منطقه جبل عامل لبنان دیده به جهان گشود. نسب وی با 36 واسطه به «حر بن یزید ریاحی» می‌رسد و خاندان وی به «‌آل حر‌» شهرت داشتند. طوری که به گفتۀ خودش، او و خاندانش از علاقه‌مندان و ارادات‌مندان به ساحت مقدس اهل‌بیت(ع) بودند و در این خاندان، فقها و افراد دانشمند و ادیبی رشد و پرورش یافتند.

شیخ حر هنگامی که چهل سال داشت، در سال 1073.ق برای زیارت عتبات عالیات از جبل عامل به عراق رفت و از آنجا برای زیارت امام رضا(ع) عازم مشهد شد. او چون مشهد را جای مناسبی برای زندگی یافت، در آنجا ماندگار شد. چندى از توقف شیخ حر در مشهد نگذشته بود که نبوغ علمی و تبحّر او در حدیث و فقه موجب شد که خانه او مرجع خاص و عام و محلی برای استفتاء شود تا آنجا که منصب شیخ‌الاسلامى و قاضى‌القضاتی آن ناحیه از طرف پادشاه وقت به او تفویض شد.

شیخ حر عاملی، عالمی اخباری است که معتقد به صحت تمام احادیث کتب اربعه است و برای اثبات این ادعا، در بخش پایانی کتاب وسائل‌الشیعهبیش از بیست دلیل ذکر کرده است و یکی از مهم‌ترین کتبی که بیانگر اعتقاد و آرای شیخ حر است؛ کتاب «فوائدالطوسیه» نام دارد. (وسائل الشیعه، ج20 ص 96 ـ 104)

شیخ در ابتدای کتاب، انگیزه خود از تألیف این کتاب را زدودن ابهام از چهره برخی احادیث، رفع احادیث شبهه‌ناک و نیز برخی مغالطه‌ها وارده ذکر می‌کند؛ وی در این کتاب در دفاع از مسلک اخباری‌گری تلاش می‌کند. (مدیر شانه‌چی، علم الحدیث، ص 88 و 87)

یکی دیگر از کتب معروف شیخ حر که حتی بسیاری او را به نام این کتاب می‌شناسند، کتاب «وسائل‌الشیعه» است که در بردارندۀ 51 کتاب در ابواب مختلف از طهارت تا دیات بوده و حدود 35 هزار و 868 حدیث را شامل می‌شود. او در مقدمه این کتاب در بیان انگیزه خود از تألیف و تدوین کتاب خود می‌گوید: «کسی که کتب حدیث را مطالعه و احادیث آن را بررسی کند و به سخنان مؤلفان آن بنگرد، گاه احادیث طولانی دارد و گاه برای آنها، تأویلات دور و دراز ارائه می‌کند و دستیابی به مطالب در آن دشوار است و نیز اخبار پراکنده و گوناگون و نظر نویسنده مختلف و تکرار فراوان؛ هر وقت که تصمیم می‌گرفتم این هدف مهم را شروع کنم، مشکلات بزرگ کار و خطر آن در برابر دیدگانم ظاهر می‌شد و به تردید می‌افتادم... تا سرانجام بارها استخاره کردم و فرمان الهی به انجام آن بود...»

از آنجا که مهم‌ترین و متعارف‌ترین کتاب فقهی در آن عصر، کتاب شرایع‌الاسلام محقق حلّی (م 676ق) بوده است، لذا شیخ حر، کتاب وسائل‌الشیعة را بر اساس تبویب و ترتیب این کتاب تدوین کرده و غالباً ابواب با عناوین کتاب شرایع‌الاسلام هماهنگ است. بنابراین وسائل‌الشیعه را می‌توان شرح حدیث کتاب شرایع به شمار آورد.

برجسته‌ترین اساتید شیخ حر عاملی، آیت‌الله مرعشی نجفی، شیخ حسن حر عاملی (پدر بزرگوارش)، شیح محمد حُر (عموی او)، شیخ عبدالسلام (جد مادری)، شیخ علی فرزند محمود مشغری عاملی، شیخ زین‌الدین فرزند محمد بن حسن فرزند شهید ثانی، شیخ حسین فرزند حسن بن ظهیرالدین عاملی ظهیری، سید حسن حسینی عاملی، شیخ عبدالله فوشی حر، علامه مجلسی(ره) که مشهورترین و بزرگ‌ترین استادان شیخ حُر عاملی بوده است، فیض کاشانی(ره)، علامه مولی محمد طاهر فرزند محمد حسن شیرازی نجفی، شیخ علی مؤلف «الدرالمنثور» از نوادگان شهید ثانی، علامه سید علی فرزند علی موسی عاملی و ... هستند.

از مهم‌ترین شاگردان شیخ حر عاملی نیز می‌توان به سیدمحمد بن احمد حسینی گیلانی، مولا حسن بن محمد طاهر قزوینی طالقانی، محدث مولا محمد صالح هروی، محمود میمندی، علامه محمدباقر مجلسی (صاحب بحارالانوار)، شیخ ابوالحسن بن محمد النباطی العاملی، سیدمحمد بن زین العابدین موسوی عاملی اشاره کرد.

برخی از علمای بزرگ دربارۀ شخصیت شیخ حر عاملی صاحب «وسائل‌الشیعه» تعابیری بیان کرداند، از جمله علامه امینی در کتاب «الغدیر» گفته است: «شیخ، مرواریدی بر تاج زمان و نقطه‌ای بر پیشانی فضیلت است. هرگاه در پی شناخت ایشان برآیی، ایشان را آگاه به هر فنی خواهی یافت ...».

همچنین محدث قمی می‌گوید که شیخ از محدثان و با فضیلت‌ترین متبحران، عالم، فقیه، هوشیار، محدث پارسا، ثقه جلیل‌القدر و سرچشمه بزرگواری‌ها و فضیلت‌ها و دارای تألیفات سودمندی است.

 

دیوان ۲۰۰۰۰ بیتی از شیخ حر عاملی در وصف اهل‌بیت(ع)

شیخ حر عاملی در کنار تمام تلاشش در جمع‌‏آوری احادیث اهل‌بیت(ع)، از ذوق شعری بالایی نیز برخوردار بود. او اشعار فراوانی در مدح و ستایش اهل‌بیت(ع) سروده است و دیوانی شامل 20000 بیت شعر نیز دارد. طوری که اگر کسی خود را به دایرۀ ادبیات و هنرش نزدیک کند و به کنکاشی در آثار غیر روایی او بپردازد، شمیم دل‌انگیز ذوق ادبی او را حس خواهد کرد.

از ویژگی‌های شعر او طولانی بودن آن است. او قصیده‌ای در مدح پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) آن حضرت دارد که بیش از 100 بیت است و قصیده‌ای دیگر که شامل معجزات و فضایل پیامبر و اهل‌بیت(ع) آن حضرت شامل 400 بیت است.

او در شیوه‌های شعری نیز از مهارت خاصی برخوردار بوده است، طوری که 29 قصیده در مدح اهل‌بیت(ع) دارد که مجموعه ابیات هر قصیده را با یکی از حروف الفبا قافیه داده است و در قصیده‌ای دیگر چهار طرف هر بیت را با یک کلمه آورده و در قصیده‌ای تمام ابیات را بدون الف آورده است.

در ادامه به برخی از اشعار او اشاره می‌‌کنیم:

«لئن طاب لی ذکر الحبائب إننی      أری مدح أهل البیت أحلی و أطیبا» (1)

اگر یاد دوستان لذت‌بخش است، برای من مدح اهل‌بیت شیرین‏‌تر و لذت‏بخش‏‌تر است.

واقعیت این است که شیخ حر می‌توانست با صرف بیشتر اوقات در نظم و نثر و ادبیات عرب، خود را در زمرۀ شاعران و ادبیان بزرگ قرار دهد، اما او ادبیات را وسیله‌­ای برای رسیدن به هدفی که همان انتشار علوم اهل‌بیت(ع) است، می‌دانست و در دو راهی انتخاب شعر و غوطه‌ور شدن در کلام نورانی ائمه اطهار(ع)، مسیر دوم را انتخاب کرد. او دربارۀ مدح اهل‌بیت(ع) شعری را سروده است که آقا بزرگ تهرانی آن را اینگونه نقل می‌کند:

«و مدیحی لآل بیت نبی      عن مدیحی سواهم قد ثنایی»

«هم بدور التقی شموس المعالی أشرف الخلق حجة الرحمن»(2)

 

 

منبع: تسنیم



برچسب ها :