با علی اکبر دهخدا بیشتر آشنا شوید

علی اکبر دهخدا
تاریخ:            تعداد بازدید: 277                    

علامه علی اکبر دهخدا را شاید کمتر ایرانی ای باشد که نشناسد و یا لااقل نامش را نشنیده باشد. نام «لغت» گره خورده است با اثر سترگ «لغت نامه ی دهخدا». علی اکبر دهخدا در سال ۱۲۵۷ هجری شمسی در تهران دیده به جهان گشود. گر چه اصلیت او قزوینی بود اما پدرش خانباباخان که از ملاکان قزوین بود پیش از آن که علی اکبر به دنیا بیاید قزوین را ترک گفت و در تهران سکنا گزید. زمانی که علی اکبر تنها ده سال داشت پدرش در بروجرد فوت کرد. دهخدا آموزش را نزد دوست خانوادگی شان «غلام حسین بروجردی» آغاز کرد و نزد او تحصیلات قدیمی آموخت. دهخدا نزد بروجردی زبان عربی و علوم دینی را فراگرفت.

 

او بارها در زندگی اش آموخته های علمی اش را مدیون و مرهون بروجردی دانست. چند سال بعد مدرسه ی سیاسی در تهران دایر شد که دهخدا در آن مدرسه به تحصیل پرداخت و زبان فرانسه را فراگرفت. معلم ادبیات این مدرسه «محمدحسین فروغی»، موسس روزنامه ی «تربیت» و پدر ذکاء الملک فروغی بود که بعضی اوقات تدریس کلاس ادبیات را بر عهده ی دهخدا می گذاشت. از آن جا که خانه ی دهخدا در همسایه گی منزل شیخ هادی نجم آبادی بود، وی از درس او نیز بهره می جست. در همین زمان دهخدا جذب وزارت امور خارجه شد و در سال ۱۲۸۱ و در حالی که ۲۴ سال داشت، معاون الدوله غفاری که به وزیر مختاری ایران در کشورهای بالکان رسیده بود دهخدا را با خود به اروپا برد و دهخدا حدود دو سال و نیم در اروپا اقامت گزید و در آنجا علاوه بر تکمیل زبان فرانسه به اندختن دانش جدید نائل آمد.

بازگشت دهخدا مصادف شد با آغاز دوران مشروطیت. او در سال ۱۲۸۶ شمسی با هم کاری جهانگیر خان شیرازی و قاسم خان تبریزی، در این زمان روزنامه ی «صور اسرافیل» را منتشر کردند. «صور اسرافیل» از جراید مشهور و مهم و تاثیرگذار عصر مشروطیت محسوب می شود که شماره ی نخست آن در ۱۴ دی ماه ۱۲۸۶ شمسی انتشار یافت. جذاب ترین بخش این روزنامه ستون فکاهی آن محسوب می شد که تحت عنوان «چرند و پرند»، به قلم خود دهخدا منتشر می شد. «چرند و پرند» در قالب داستان کوتاه، اعلامیه و گزارش خبری و مانند این منتشر می شد.امضای دهخدا در این نوشته ها «دخو» بود که مخفف دهخدا محسوب می شد. «قطعه های چرند و پرند دهخدا نه تنها نوع (genre) جدیدی به ادبیات فراسی افزودند، بل که سبک نگارش تازه ای نیز آفریدند که نویسندگان بعدی با اشتیاق اقتباس کردند و هنوز هم دارای نفوذ شایان است.

البته نمونه هایی از شیوه ی طنزآمیز در کارهای نویسندگان قدیم ایرانی یافت می شود، ولی این ها معمولا هدف شخصی دارند و آمیخته با بدگویی های رکیک، در واقع گونه ای دشنام شاعرانه به شمار می روند. طنز دهخدا به راستی تازگی داشت چون نه تنها نهادهای پابرجا را به باد تمسخر می گرفت، بل که معیاری هم برای واقع گرایی اجتماعی - در نثر نه شعر- به دست می داد. دهخدا با رشادت و بدون انگیزه ی شخصی این سلاح جدید را به کار بست و تمامی عناصری را که در نظر آزادی خواهان عصر سد راه پیش رفت جامعه بودند مسخره و رسوا کرد: از حمله محمدعلی شاه که سرگرم توطئه بود تا مشروطیتی را که پدرش همین اواخر توشیح کرده بود براندازد؛ درباریان و وزیران فاسد که به ظاهر مجلس ملی را می ستودند ولی در باطن می کوشیدند مصوبات آن را خنثا سازند؛ و آخوندهای متعصب که زبان قلمبه سلمبه و آکنده از ترکیبات عربی آن ها به ویژه تبحر هزل و هجو دهخدا را برمی انگیخت.

دهخدا خوب می دانست که در حمله به این عناصر می تواند به شوخ طبعی و تیزذهنی مردمانش تکیه کند.» (حسن کامشاد، پایه گذاران نثر جدید فارسی، نشر نی، ص ۶۷) این گونه شد که دهخدا مورد غضب محمدعلی شاه قرار گرفت و اگر نبود کمک سفارت انگلستان در امان گرفتن برای او، سرنوشتی چون جهانگیرخان شیرازی نصیبش می شد. محمدعلی شاه پیش از به توپ بستن مجلس درخواست تبعید جهانگیر خان به همراه سیدجمال الدین واعظ، ملک المتکلمین و سید محمدرضا مساوات را کرد که با مخالفت مجلس رو به رو شد. پس از این که محمدعلی شاه مجلس را به توپ بست جهانگیر خان به همراه گروهی دیگر از مشروطه خوان دستگیر شد و به همراه ملک المتکلمین در باغ شاه کشته شد.

« پس از انحلال مجلس به امر محمدعلی شاه، دهخدا و گروهی از ایرانیان آزادی خواه دیگر به اروپا تبعید شدند و دهخدا کوشید انتشار صور اسرافیل را در سوئیس از سرگیرد ولی موفق به نشر بیش از سه شماره نشد. آن گاه به استانبول سفر کرد و به یاری شماری از ملیون ایرانی روزنامه ی جدید به نام «سروش» انتشار داد که پانزده شماره ی آن منتشر شد. پس از سقوط محمدعلی شاه، دهخدا از دو حوزه ی تهران و کرمان به نمایندگی مجلس انتخاب شد و به درخواست مصرانه ی آزادی خواهان و مشروطه طلبان به وطن برگشت و کرسی خود را در مجلس شورای ملی احراز کرد. پس از جنگ جهانی اول، دهخدا به مقاماتی در حکومت و خدمات دولتی، از جمله ریاست دانش کده ی حقوق و علوم سیاسی، رسید. بقیه ی عمر او کاملا وقف تحقیق و مطالعه شد.» ( همان، ص ۶۶) در شماره ی سوم در غربت، دهخدا مسمط معروف خود «یاد آر ز شمع مرده یاد آر» که جهت یادبود میرزا جهانگیر خان شیرازی سروده بود منتشر کرد.

 

«ای مرغ سحر! چو این شب تار

بگذاشت زسر سیاهکاری

وز نفحه ی روح بخش اسحار

رفت از سرخفتگان خماری

بگشود گره ز زلف زرتار

محبوبه نیلگون عماری

یزدان به کمال شد پدیدار

و اهریمن زشت خو حصاری

یادآر زشمع مرده! یادآر!

ای مونس یوسف اندر این بند!

تعبیر عیان چو شد تو را خواب،

دل پر ز شعف، لب از شکر خند

محسود عدو، به کام اصحاب

رفتی بر یار و خویش و پیوند

آزادتر از نسیم و مهتاب

زان کو همه شام با تو یک چند

در آرزوی وصال احباب

اختر به سحر شمرده، یادآر!» الی آخر

 

پس از پایان جنگ جهانی اول، دهخدا از فعالیت سیاسی کناره گیری کرد و طی سلطنت رضاشاه به طور کامل خود را وقف کارهای علمی و ادبی و تحقیقی کرد. او مدتی ریاست دفتر وزارت معارف و پس از آن ریاست تفتیش وزارت عدلیه (وزرات دادگستری بعد) را عهده دار شد. در سال ۱۳۰۶ دهخدا ریاست مدرسه ی سیاسی که به مدرسه ی عالی حقوق و علوم سیاسی تغییر نام یافته بود را بر عهده گرفت و تا ۱۳۳۰ در این پست باقی ماند. در همین سال از خدمات دولتی بازنشسته شد و یکسره به کار «لغت نامه» پرداخت. در همین دوره بود که در جواب برخی دوستان که از او خواسته بودند که سبک آن چه در صور اسرافیل منتشر می کرد شعر و نثر بسراید و بنویسد گفت: «در این زمانه بسیارند کسانی که حاضرند وقت و نیروی خود را صرف شعر گفتن و مقاله نوشتن و طبع و نشر آنها در روزنامه ها و مجلات کنند، ولی شاید کمتر کسی باشد که بخواهد و بتواند با تألیف آثاری مانند «امثال و حکم» و«لغت نامه» وظیفه ای دشوار و خسته کننده و طاقت سوز ولی واجب را تحمل نماید.» (دیدار با اهل قلم، غلام حسین یوسفی، جلد دوم ۱۳۵۸) مقدمات تالیف و انتشار اثر سترگ و معروف دهخدا، لغت نامه، از اواخر دهه ی ۱۳۰۰ شمسی با هم کاری دولت وقت فراهم شد و اولین قراردادها بین وزارت معارف و دهخدا در سال های ۱۳۱۳ و ۱۳۱۴ تدوین شد و اولین مجلد لغت نامه در سال ۱۳۱۸ منتشر شد که مدتی نیز این کار از ادامه بازماند.

پس از پایان جنگ جهانی دوم ایده ی لغت نامه به یک ایده و خواست ملی تبدیل شد و سرانجام در سال ۱۳۲۵ با طرح پیشنهادی تعدادی از نمایندگان مجلس شورای ملی و تصویب طرح در مجلس، وزارت فرهنگ مسئولیت پیدا کرد که در تدوین لغت نامه مساعدت لازم را به انجام برساند. به این شکل شد که کار لغت نامه بر اساس یادداشت های علامه دهخدا و فراتر از کار فردی دهخدا صورت گرفت و سازمان لغت نامه از آغاز تا پایان نشر آن با هم کاری تعدادی از لغت شناسان به این کار ادامه داد.

معاونت اداره لغت نامه با دکتر محمد معین بود تا در سال ۱۳۳۴ مجلس شورای ملی اداره لغت نامه را از منزل علی اکبر دهخدا به مجلس منتقل ساخت و دهخدا، دکتر معین را به ریاست اداره معرفی کرد و وصیت کرد که دکتر محمد معین مسئول کلیه ی فیش ها و ادامه ی کار تالیف و چاپ لغت نامه باشد. از آثار علی اکبر دهخدا می توان علاوه بر لغت نامه و امثال و حکم و چرند و پرند به تصحیح دواوین بسیاری از شاعران ازجمله ناصر خسرو، منوچهری، حافظ، مسعود سعد، سوزنی سمرقندی، فرخی سیستانی، و همین زور تصحیح لغت فرس اسدی اشاره کرد. از دهخدا دیوان شهری نیز باقی مانده است.

 

علی اکبر دهخدا در ۷ اسفندماه ۱۳۳۴ در سن ۷۷ سالگی در خانه ی مسکونی خود در خیابان ایران شهر تهران دار فانی را وداع گفت. پیکر او در ابن بابویه و در مقبره ی خانوادگی به خاک سپرده شد. پس از درگذشت دهخدا، خانه اش تبدیل به دبستانی به نام خودش شد که پس از انقلاب اسلامی نام او را از این دبستان حذف کردند.


منبع : آفتاب آنلاین



برچسب ها :