خوشنویسی در دوره صفویه

خوشنویسی
تاریخ:            تعداد بازدید: 235                    

بعد از اسلام در ایران هفت نوع خط معروف وجود داشته كه اگر هنرمند خوشنویسی قادر بود این هفت خط را كامل بنویسد سمت استادی داشت و او را در حد كمال و «هفت خط» می‌نامیدند.
خطهای هفت گانة اسلامی كه در ایران متداول بوده و هست به ترتیب قدمت عبارت‌اند از: خط كوفی، خط محقّق و ریحان، خط ثلث، خط نسخ، خط تعلیق و دیوانی، خط نستعلیق و خط شكسته نستعلیق كه رقعه را نیز باید به این جمع اضافه نمود. هر كدام از این خطها مشتقات و گونه‌های مختلف دارد.

تاریخ خط فارسی را با تاریخ تحول خط عربی همزمان می دانند زیرا با ظهور دین اسلام و گسترش آن در ایران خط عربی كوفی جایگزین خط پهلوی شد.
خط كوفی در ابتدا بدون نقطه و اعراب بود اما در سال ۶۹ هجری قمری ابوالاسود دولی از شاگردان حضرت علی (ع) براین خط اعراب نهاد و دیگری به نام نصر بن عاصم نقطه گذاری كرد.
در اصفهان تا قرن دوم هجری خط همان خط پهلوی بود كه از عهد ساسانیان رایج بود و تا سال ۱۳۲ هجری قمری تغییری در خط معمول این شهر پیدا نشد.

با روی كار آمدن عباسیان و قدرت یافتن ابومسلم، برای اولین بار خط اسلامی در شهر اصفهان متداول شد و به تدریج مكاتیب عمومی از خط پهلوی به خط اسلامی تبدیل شد.
قرن پنجم و ششم زمان رواج خط كوفی در اصفهان است. از قرن هفتم هجری استقبال از این خط به شدت كاهش یافت. اما متروك نشد.
آخرین نمونه این نوع خط در كتیبه دور گنبد امامزاده جعفر است كه تاریخ آن ۷۲۵ هجری قمری است.
از اوائل قرن پنجم رواج خط نستعلیق كه خط تحریری خاص ایرانی بود شروع شد و در قرن ششم و هفتم رواج كامل یافت بطوری كه اكثر كتب فارسی و برخی از كتب عربی با این خط نوشته می شد.

 

چکیده :
دوره صفویان از درخشان ترین ادوار ترقی و تكامل خطوط مختلف ایرانی بویژه ثلث، (نسخ) و (نستعلیق) است.
در این زمان بیشتر شاهان و شاهزادگان و رجال و امراء صفویه خود خوشنویس بوده اند و خطاطان و اساتید خوشنویس از احترامی ویژه برخوردار شدند و مكتب خط و خطاطی در این شهر دائر شد و این شهر در حدود ۴ قرن مهد بزرگترین خطاطان و خوشنویسان شد.

خط نستعلیق در دوران صفویه به آنچنان جایگاهی رسید كه نه تنها در ایران و افغانستان (كه در آن هنگام جزئی از ایران بود) بلكه در ممالك مجاور و دور دست همچون هندوستان و عثمانی و مصر و عربستان نیز طرفدارانی پیدا كرد و اساتید بزرگی مانند میر معزكاشی نستعلیق نویس بزرگ دوران شاه عباس اول به هند سفر كرد و این خط را در آن كشور رواج داد.
دوران صفویه زمان رونق خط ثلث نیز هست
در ادامه مقاله بیشتر با رشد این هنر در دوره صفویه آشنا می شویم .

خوشنویسی در دوره صفویه 
دوران حكومت صفویه در ایران و اصفهان زمان اوج شكوفایی هنر در سطوح مختلف بوده است. از جمله خوشنویسی به علت علاقة سلاطین این دوره به هنر خوشنویسی و گرامی‌ داشتن هنرمندان آن، بسیاری از خوشنویسان مشهور از سراسر كشور راهی اصفهان شدند تا در دستگاه صفویه ارج و قربی بیابند، همانند علیرضا عباسی و عمادالحسنی و عبدالمجید درویش طالقانی و سیداحمد نیریزی و دیگران.

با كمال تأسف، حسادت، دشمنی و سعایت بعضی از خوشنویسان نزدیك شاه عباس، باعث شهادت و كشتن بزرگترین نستعلیق نویس ایران زمین كه شهرت جهانی دارد گردید، ولی عاقبت شاه عباس از این عمل ناپسند خود پشیمانگردید اما پشیمانی سودی نداشت
ثلث نویسان و نسخ نویسان معروف اصفهانی كه آثار ارزنده و زیبایی از خود به یادگار گذاشته‌اند عبارت‌اند از:

محمدرضا امامی اصفهانی: او به نام امام و پیشوای زمان خود شهرت داشته و دارای عمر طولانی بوده و همزمان با شاه عباس اوّل و شاه صفی و شاه عباس دوم و شاه سلیمان زندگی می‌كرده و كتیبه‌هایی به خط ثلث و نسخ و نستعلیق در هر دوره به یادگار گذاشته است. تعداد كتیبه‌ها به خط محمدرضا امامی در بناهای تاریخی اصفهان بیست و نه عدد می‌باشد
كه بین سالهای ۱۰۳۸ تا ۱۰۸۱ هجری، رقم زده است.

محمدمحسن، فرزند محمدرضا امامی: نامبرده كتیبه‌های زیادی در بناهای تاریخی اصفهان دارد. محمدمحسن امامی اگرچه نستعلیق و نسخ را خوش می‌نوشته اما تخصّص او در خط ثلث بوده و كتیبه‌هایی كه از او بر جای مانده، بیشتر به خط ثلث نوشته شده است. او در عهد شاه سلیمان صفوی و ابتدای سلطنت شاه سلطان حسین زندگی می‌كرده است.
محمد صالح اصفهانی: از خوشنویسان ممتاز و نامدار اصفهان در دوره صفویه است. در بسیاری از بناهای تاریخی آثار قلمی زیبای او مشاهده می‌شود، مخصوصاً در قسمت فوقانی محراب مسجد شاه اصفهان كتیبه‌ای است به خط ثلث بسیار ممتاز كه در پایان چنین رقم زده است: كَتَبُه محمد صالح الاصفهانی، سال ۱۰۳۸٫

علی نقی امامی:او فرزند محمد حسن امامی و از خوشنویسان معروف دوره شاه سلطان حسین صفوی بوده و بسیاری از كتیبه‌های مدرسة چهارباغ و امام‌زاده اسماعیل به خط او است. علینقی امامی علاوه بر خط ثلث، در خط نسخ و نستعلیق نیز آثار ارزنده‌ای از خود باقی گذاشته است. وی عمری طولانی داشته و كتیبه‌هایی از این خانواده در شهرهای دیگر از جمله در مشهد و قم و قزوین نیز بر بناهای تاریخی به یادگار مانده است.عبدالرحیم جزایری: بیشتر كتیبه‌ةای زیبای مدرسة چهارباغ از آثار این خوشنویس می‌باشد كه به خط ثلث عالی نوشته شده است. كتیبه‌های سردر ورودی و سردر بازار مدرسة چهارباغ هر دو به خط او است كه در سال ۱۱۲۲ ه.ق و در زمان سلطنت شاه سلطان حسین صفوی نوشته شده است.

خط نستعلیق یكی از زیباترین و دلنشین‌ترین انواع خط است كه به خط ایرانی و فارسی هم شهرت دارد. این نوع خط چون انحنا ندارد و كج و معوج نوشته نمی‌شود، عیوب آن زود آشكار می‌گردد. هنرمند خوش‌نویس خط نستعلیق باید از قدرت و توانایی و مهارت بسیاری برخوردار باشد تا بتواند در زمرة خوشنویسان به حساب آید و چنانچه به سمت استادی رسید مقام و منزلت والایی دارد كه به نظر نگارنده، مهم‌تر از مقام استادی در سایر خطها می‌باشد. همان طوری كه خطوط نستعلیق میرعماد حسنی حدود چهار صدر سال است چون خورشیدی تابناك در جهان هنر خوشنویسی

می‌درخشد و كسی را مقابله با او میسر نبوده است اما خوشنویسان معروف خطهای دیگر به این پایة شهرت نرسیده‌اند. اینك برخی از خوشنویسان نستعلیق اصفهان را معرفی می‌نماییم:
باباشاه اصفهانی: از معروفترین خوشنویسان زمان خود بوده و تا آن زمان كسی به درجة او نرسیده است. لطافت خطش را در درجة اعجاز و حسن خطش را خداداد دانسته‌اند. صاحب تاریخ عالم آرای عباسی او را از بزرگترین استادان نستعلیق زمان شاه طهماسب صفوی دانسته است.

عبدالجبّار اصفهانی: او از شاگردان طراز اوّل میرعماد و از استادان برجستة خط نستعلیق در قرن یازدهم است. آنچه او از قطعات میرعماد تقلید كرده و به خوبی از عهده برآمده است. عبدالجبّار آثار خطی زیادی دارد. وفات او در سال ۱۰۶۵ هـ . ق اتفاق افتاد.
نورای اصفهانی: او فرزند قاضی غلامعلی (قاضی اصفهان) است و از شاگردان معروف میرعماد به شمار می‌اید. به طوری كه میرعماد خط او را به خط «رشیدا» ترجیح می‌داده و به امر شاه عباس شاهنامة زیبایی نوشت اما آخر كار از اعمال ناپسند شاه عباس نسبت به خود رنجید و راهی هندوستان شد و به سال ۱۰۷۰ هـ .ق در آنجا وفات یافت.

میریحیی اصفهانی: او برادر زن و شاگرد میرعماد بوده و با وجود این از شیوة «میرعلی» پیروی می‌كرده و اقلام ششگانه را از خفی تا جلی خوش می‌نوشته است. شاه عباس به او لقب میرثانی داده بود. وفاتش را به سال ۱۰۵۰ هـ . ق ضبط كرده‌اند. در مجموعة آقای عباس غازی كه از خوشنویسان و موسیقی‌دانان و مشوّق هنرمندان اصفهان می‌باشند، قطعه نستعلیقی از او وجود دارد.

ابوتراب اصفهانی: او سالها در خدمت میرعماد تعلیم می‌گرفت و از مقامات معنوی میرعماد بهره‌مند شده بود. پس از قتل میرعماد جانشین او شد و در اندك مدتی شاگردان زیادی تربیت كرد. سال وفات او را ۱۰۷۲ هـ . ق نوشته‌اند. مدفن او در مسجد لنبان اصفهان است.
محمدصالح اصفهانی:محمد صالح فرزند ابوتراب از استادان و خوشنویسان مشهور خط نستعلیق و پیرو شیوه میرعماد بوده است. بسیاری از كتیبه‌های بناهای تاریخی اصفهان در اواخر دوران صفویه از جمله كتیبة بالای ایوان چهلستون و كتیبه‌های متعدد دیگر به خط اوست. محمدصالح شاعر نیز بوده و این بیت پرمعنا از اوست:

چه شد حق سعی و كجا شد سپاس چرا خلق گشتند حق ناسپاسبازگشت
محمدباقر سمسوری: محمدباقر اصفهانی اهل بلوك جی و از اعاظم نستعلیق‌‌نویسان اصفهان بوده و در عهد فتحعلیشاه و محمدشاه قاجار می‌زیسته است. او از شاگردان مكتب میرعماد بوده و كمتر كسی به خوبی او خطهای میرعماد را تقلید می‌كرده است. محمدباقر تا سال ۱۲۶۲ هـ . ق كه تاریخ وفات عیال فتحعلیشاه است زنده بود زیرا سنگ قبر او را كه مانند گوهری تابناك در تخت فولاد اصفهان می‌درخشد با خط خوش نستعلیق نوشته است.

میرزا غلامرضا اصفهانی: او از معروفترین خوشنویسان قرن اخیر بوده و در خوشنویسی شهرت بسزایی داشته است. محمدشاه قاجار او را به استادی فرزند خود گماشت.میرزا غلامرضا استاد مسّلم خط نستعلیق بوده و از «ششدانگ» تا «كتابت»، «خفی» و «غبار» را استادانه می‌نوشته و به قول یكی از خوشنویسان؛ «هم با پارو و هم با یك مو» می‌توانسته خوش‌نویسی نماید. او در شكسته‌نویسی هم قدرتی تمام داشت. در خط، «یا علی مدد» امضا می‌نموده و خطهای بسیاری از او باقی مانده است. مدتی از عمر خود را در تهران به سر برد و در سال ۱۳۰۷ هـ . ق همانجا درگذشت و در «صفاییة ابن بابویه» دفن گردیده است.

میرزا عبدالجواد: میرزا عبدالجواد متخلّص به «عنقا» فرزند علی اشرف از اعیان و معاریف اصفهان بوده و در خط نستعلیق و شكسته شهرت داشته است. وی در زمان فتحعلیشاه به تعلیم شاهزادگان درباری می‌پرداخته و عمری طولانی داشته است. از عنقا آثار زیادی، از قطعات گرفته تا كتابهای نفیس به جا مانده است. وفات او به سال ۱۲۷۵ هـ . ق در تهران اتفاق افتاد.
میرزا عبدالرحیم افسر: او فرزند میرزا محمدعلی مسكین، شاعر اصفهانی است. افسر از خوشنویسانِ بنا,ِ دورة ظل السلطان در اصفهان بوده. نستعلیق را شیرین می‌نوشته و شاگردان زیادی داشته است.

میرزا فتح اله جلالی: جلالی از خوشنویسان نستعلیق اواخر دوران قاجاریه در اصفهان بوده است.
میرزا ابوالقاسم محمد نصیر طرب: از شاگردان افسر و فرزند كوچك همای شیرازی بوده و در خط نستعلیق شهرت داشته است. محمدنصر طرب در سال ۱۳۳۰ هـ . ق درگذشت.
*
شكسته نستعلیق یكی دیگر از انواع معروف خط‌نویسی می‌باشد كه بسیار زیبا و به نقاشی شباهت دارد. خوشنویسان اصفهانی این رشته عبارت‌اند از:

محمد علی اصفهانی: او معاصر «شفیعا» بوده و به شیوة او كتابت می‌كرده است. در طب و شعر نیز دستی داشته و تخلص او «وفا» بوده است. اگرچه در ردیف پیشوایان خط شكسته‌اش می‌دانند، اما شهرت چندانی نداشته است. تاریخ وفات او به طور دقیق معین نشده اما تا سال ۱۱۶۱هـ . ق كه تاریخ تألیف كتاب «ریاض الشعرا» بوده حیات داشته است.
میرزا كوچك اصفهانی: از معروفترین شاگردان عبدالمجید درویش طالقانی است كه در شكسته‌نویسی از استادان مسلّم زمان خود بوده و خطهای بسیاری به صورت قطعه و كتاب به یادگار گذاشته است. وفات او به سال ۱۲۲۸ هـ . ق است.

محمدرضا اصفهانی: محمدرضا معروف به «كَر» از معاصرین و شاگردان عبدالمجید درویش بوده و در دستگاه اسماعیل سلطان خبوشانی سمت كتابت داشته و كتابهای بسیاری از جمله شاهنامة فردوسی را برای او نوشته است. سال وفات او به درستی معلوم نیست اما قطعاتی از او باقی مانده كه مربوط به سال ۱۱۹۵ هجری می‌باشد.

معتمدالدوله میرزا عبدالوهاب نشاط: او وزیر فتحعلیشاه قاجار بوده، در شكسته‌نویسی توانا و قدرتمند بوده و گنجینة معتمد، از آثار باقی‌ماندة اوست. نسب وی به حكیم سلمان، طبیب مخصوص شاه عباس می‌رسد. معتمدالدوله از دوستان نزدیك عبدالمجید درویش بوده و عبدالمجید در خانة او اقامت داشته است. نشاط، شاعری توانا و نویسنده‌ای قدرتمند است چنانكه شهرت او بیشتر به همین هنرهاست. دیوان او تاكنون چندین بار به چاپ رسیده است. او در سال ۱۲۴۴ هجری درگذشت.

خواجه تاج سلمانی اصفهانی:او در زمان سلطان ابوسعید گوركانی می‌زیسته. بیشتر تذكره‌نویسان او را واضع خط تعلیق می‌دانند. تاج اگر واضع و مبتكر هم نباشد، اوّل كسی است كه خط تعلیق را سر و صورتی داده و تحت قاعده درآورده تا آنجایی كه هیچ مخترعی خط اختراعی خود را بدان پایه نرسانده است. وفات او به سال ۸۹۷ قمری اتفاق افتاده است.
سیدعلی اكبر گلستانه: او از مشهورترین شكسته‌نویسان ایران است. پس از عبدالمجید درویش، كسی شكسته‌نویسی را به درستی و زیبایی او ننوشته است. در نوشتن خط نستعلیق هم توانایی بسیار داشته و شیوة او شیوه درویش بوده است. آثار بسیاری از خود باقی گذاشته و در شكسته‌نویسی استاد تمام عیار بوده است. گلستانه در سال ۱۳۱۹ قمری در حین یك عمل جراحی بدرود حیات گفت.

تعلیق از انواع دیگر خط است. اما خطی خاص و مشكل می‌باشد. تعلیق به معنای پیچك مو است. خط تعلیق را خط «تَرَسُّل» نیز می‌نامیدند چنانكه خاقانی زلف معشوق را چنین توصیف كرده:
ای زلف تو پیچیده‌تر از خط ترسّل بر دامن زلف تو مرا دست توسّل
جلوهای دیگر از هنر خوشنویسی و كتاب آرائی. قرآن كریم در دوره صفوی 
یكی از نسخ كلام الله مجید كه از جمله قرآن های زیبا و جامع ( از نظر هنر كتابت ، تذهیب و تجلید ) قرن دهم هجری محسوب می شود ، نسخه ای است كه به خط نسخ خوشی كتابت شده است . از ویژگی های این مصحف كلام الهی وقف نامه ای است كه براساس آن شاه طهماسب صفوی این قرآن را بر آستانه شیخ صفی الدین اردبیلی وقف كرده است .

با توجه به ظواهر امر و صفحه وقفنامه بعید به نظر میرسد این نسخه از ابتدا به نیت وقف كتابت شده باشد اما بالطبع زیبایی خط و آراستگی قرآن باعث جلب نظر شاه صفوی شده كه النهایه با وقفنامهای مفصل به خط رقاع بشرح زیر به مجموعه موقوفات منقول آستانه شیخ صفی پیوسته است
قرآن خطی نفیس و منحصر به فرد؛ 
یادگار مرجان الكاتب الاسلامی، خوشنویس زن دوره صفویه 
قرآن خطی نفیس و منحصر به فردی از دوره صفویه كه توسط یكی از هنرمندان و خوشنویسان زن این دوره به نام مرجان الكاتب الاسلامی كتابت شده است، در گنجینه‌ی كتب خطی كتابخانه مركزی آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود
تذهیب این قرآن برگرفته از هنر اصیل اسلامی و از شیوه‌های دوره‌ی صفویه می‌باشد كه در صفحات اول و دوم، دارای لوح مذهب و مرصع با حاشیه‌سازی مضرسی است
بین سطرهای این اثر خطی نفیس، طلااندازی شده و جدول بندی‌ها نیز به زر تحریر دار، لاجورد و شنگرف و نیز فواصل آیات گوی زرین دانه نشان و كمند به زر تحریر دار می‌باشد.

جلد این قرآن روغنی دورو است كه روی آن دارای یك ترنج مثمن مشكی با ترنج و سر ترنج و چهار ابرو با نقاشی گل و برگ زرین و زمینه شنگرف مذهب شده است. وی دوران صفویه را اوج هنر خوشنویسی اسلامی بیان كرد و افزود: در این دوره خوشنویسان و هنرمندان بزرگی پا به عرصه هنر نهادند كه مرجان الكاتب الاسلامی یكی از خوشنویسان این دوره می‌باشد كه آثار گرانبهایی از خود به یادگار گذاشته است و نمونه‌هایی از این آثار در كتابخانه كاخ گلستان و جاهای دیگر نیز وجود دارد.

گفتنی است گنجینه كتب خطی سازمان كتابخانه‌ها، موزه‌ها و مركز اسناد آستان قدس رضوی با بیش از ۸۰ هزار نسخه خطی از دوره‌های مختلف تاریخی، آئینه‌ی تمام نمای تاریخ مستند خوشنویسی، تذهیب و كتاب‌آرایی می‌باشد.

نتیجه :
دوره‌ی صفویه به استادان بزرگ خط و هنر خوش‌نویس، شاگردان و پیروان آن مفتخر بود و استادان بنام هنر پیشرفت و ترقی این هنر را به فراسوی مرزهای امپراتوری و به كشورهای عثمانی و هندوستان رساندند. لیكن با فروپاشی این دودمان، در اثر بروز آشوب‌ها و فتنه‌ها روزگار فترت هنر و افول آن پیش آمد و تا دوران قاجاریه ادامه یافت تا این كه در سده‌ی سیزدهم هجری بار دیگر به هنر خوش‌نویسی به ویژه خط نستعلیق توجه شد و به مرور زمان رونق یافت. از نیمه‌ی دوم سده‌ی سیزدهم تا دهه‌ی نخست سده‌ی چهاردهم هجری كه نزدیك هفتاد سال می‌شود، دوره‌ی تجدید حیات خط نستعلیق به شمار می‌رود.

منبع:

مگ ایران

 



برچسب ها :